vergeten beroepen

Vergeten beroepen.

Aanlapper, nooit van gehoord. Wat zou het kunnen betekenen? Ik ken wel’ hij is erbij gelapt’, dat betekent dat iemand hem verraden heeft. Maar als ik in het oude woordenboek kijk zie ik daar staan: ‘aanlapper,jongen in eene spinnerij, die de gebroken draden aaneenhechten moet.’ Nu heb ik dat wel eens in oude filmpjes gezien en wat eerst opviel was het enorme lawaai van al die machines en oordoppen bestonden nog niet. Als een draad brak moest de aanlapper de twee einden in elkaar draaien zodat de draad weer stevig was en kon de machine weer verder. Werken daar ging onder zware omstandigheden en vaak moesten al heel jonge kinderen meewerken.

Nog een woord dat ik niet dagelijks hoor is aanspanner. Duidelijk dat er iets wordt aangespannen, maar wat? Weer kijk ik in de oude Van Dale en lees: ‘iemand die aanspant’ , nou dan weet ik nog niet wat aangespannen wordt. Maar er staat verder:’ iemand die paarden verhuurt voor eens anders rijtuig’.
Dat brengt me op een ander woord: ‘aapje’. Dat ken ik in de betekenis van kleine aap, maar zo werd vroeger een huurrijtuig in Amsterdam genoemd. En daar was dan waarschijnlijk een aanspanner bij betrokken geweest.
Ik lees dat de koetsier op een aapje dus een aapjeskoetsier werd genoemd en dat hij in uniform op de bok zat. De benaming is ontstaan in Amsterdam toen in 1880 een paardentaxibedrijf werd opgericht. Maar waarom het ‘aapje’ werd genoemd, dat kon ik niet achterhalen, tot ik een filmpje op youtube vond en daaronder werd vermeld dat de naam is ontstaan vanwege een vergelijking met een bepaalde apensoort en de grijs-rode kleding van de koetsier. Vast die apen met die enorme rode billen.
Op veel schilderijen zijn de aapjes en hun koetsiers afgebeeld en Breiner heeft ze ook op de foto gezet.

Cyclodrôme

Deze tekening stamt uit 1987 en toont een Cyclodrôme in Parijs. Vier fietsen op een rolband die verbonden zijn met miniatuurfietsers op een klein model wielerbaan. Na het startschot gaan de fietsers op de pedalen staan en proberen hun fietsertje op de modelbaan naar de eerste plaats te fietsen. Steeds sneller gaan de pedalen rond, zweet verschijnt op de gezichten van de fietsers, uit het publiek klinken aanmoedigende kreten.
De wedstrijd gaat over 40 kilometer en als de winnaar de eindstreep passeert gaat er een groot gejuich op. Dankzij monsieur Guignards Cyclodrôme hebben wielrenners en publiek een schitterende wielerwedstrijd gezien terwijl het buiten sneeuwt en ijzelt.

Dat is wat anders dan tegenwoordig via een schermpje je eigen wedstrijd rijden.
De informatie las ik in het vermakelijke boek ‘Knotsgekke uitvindingen van de 19e eeuw’ van Leonard de Vries.

strijken

Vandaag weer aan de strijk en toen dacht ik: wanneer kwam eigenlijk het eerste elektrische strijkijzer op de markt? En hoe ging het daarvoor?
Nu blijkt de prehistorische huisvrouw ook al te hebben gestreken: met een kei. Waarschijnlijk een warme maar hoe houd je die in je hand?
Daarna kwam in de middeleeuwen het strijkglas: een soort glazen kei met handvat. Daarna kwamen ijzeren strijkijzers die op verschillende manieren verwarmd werden. Ik heb die van mijn oma nog ergens. Loeizwaar en die moest op de kachel verwarmd worden.
Rond 1900 krijgt de New Yorker Henry W.Seely het patent op het elektrische strijkijzer.
Nu ontdek ik ook dat er een Nederlands strijkijzer museum is en daar kun je de ijzers zien die ze gebruikten om die plooikragen, die op de schilderijen van bijvoorbeeld Willem van Oranje te zien zijn, zo mooi rond te krijgen.
Of speciale ijzers voor pofmouwen of om de plooitjes in corsetten te strijken. En nog zoveel meer. Lijkt me leuk daar eens heen te gaan, als het weer mag.

En opeens dacht ik: welke spreekwoorden zijn er met strijken? Deze bijvoorbeeld:

Met de hand over het hart strijken ( nog één keer vergeven)
De plooien glad strijken ( de ruzie bijleggen)
De vlag strijken ( het opgeven)
Het vaantje strijken (flauw vallen, sterven, het opgeven)
Strijk en zet (steeds weer opnieuw)
Tegen de vleug strijken (prikkelen, boos maken)

Opeens is strijken minder saai dan gedacht.

50 jaar

Dit jaar zijn wij, en met ons verschillende vrienden, 50 jaar getrouwd. Ik denk dat wij van een uitstervende generatie zijn wat dat jubileum betreft want: of er wordt niet getrouwd, of ze zijn veel ouder als ze gaan trouwen of ze blijven niet zo lang bij elkaar.

Maar waarom heet het een ‘gouden huwelijksjubileum’?

Nooit geweten dat het een bijbelse oorsprong heeft. God zei ooit tegen Mozes dat hij het vijfstigste jaar moest heiligen, want dat zal een jubeljaar zijn.’
Voor de Israelieten was ieder vijftigste jaar het einde van een cyclus van zeven maal zeven sabbatsjaren. Dat werd gevierd: schulden werden kwijtgescholden, slaven bevrijd. Het werd en jubeljaar genoemd en vriendin N. , ook vijftig jaar getrouwd dit jaar, viert het met haar man dan ook het hele jubeljaar door. Natuurlijk door corona wel anders dan vooraf gedacht.

Waar komt het woord ‘jubeljaar’ vandaan? Het komt van het Hebreeuwse woord jobeel. Een jobeel is een ramshoorn, een bijbels blaasinstrument. In een jubeljaar werd die in het hele land het hele jaar gebruikt.

Het Latijnse jubilus stond voor ‘juichkreet’ want tijdens zo’n jubeljaar werd er veel gejubeld.
In 1343 bepaalde paus Clemens VI dat er iedere vijftig jaar een jubileum of gouden jaar zou zijn. Pelgrims konden dan een volle aflaat verdienen. En vanaf de 17e eeuw wordt een vijftigjarige bruiloft als gouden jubileum aangeduid.

Deze informatie las ik op een blaadje van een oude scheurkalender van ‘onze taal’.

ammehoela

Zou iemand dat nog zeggen? En zo ja, dan is het waarschijnlijk niet iemand van de jongere generatie. Ik kan het me van mezelf wel herinneren. Meestal kwam er dan ‘ ja’ voor. Toen wist ik niet dat er ooit een koning was geweest die Amanoellah heette. Hij leefde van 1892 tot 1960 en was koning van Afghanistan. Hij wilde het land hervormen naar westerse maatstaven maar daar kwam de bevolking tegen in op stand en in 1929 ging hij in ballingschap en werd een veelbesproken societyfiguur.

Maar hoe komt die uitdrukking dan in Nederland?
Mogelijk heeft Jasperina de Jong dat bekend gemaakt bij het grote publiek door in de musical Sweet Charity te roepen’ ammehoela’ en daarbij zichzelf een klap op haar bil gevend.

Dat laatste zou terug kunnen gaan op koning Amanoellah die een figuurlijke trap onder zijn achterste kreeg. In zijn eponiemenwoordenboek citeert Ewoud Sanders uit een revue rond de jaren 1928 waarin de dialoog voorkomt: ‘Ik ben de koning’. ‘Ha, ha, jij koning? Aan me hoela’. ‘Ja, ik ben koning Amanhoellah’.

Ik heb twee foto’s van hem gevonden.

aardrijkskunde vroeger

Ik zit wat te kijken in oude opgeslagen artikelen en kom terecht in een lesboek uit 1860: ‘Beknopte aardrijkskunde ten gebruik der lagere scholen.’
Ik pak er wat stukjes uit.

Pag. 17:

1. Ons land heet Nederland of Nederduitschland, omdat het lager ligt dan Duitschland.
5. De grootste lengte van ons land is 60 uren gaans en de grootste breedte 45 uren.

Pag. 19:

De lucht is in ons land niet ongezond, behalve langs de zeekusten, waar zij altijd kouder en vochtiger is.
Het klimaat, of de gesteldheid van het weder, is zeer veranderlijk.

Pag. 22:
Het eiland Schokland is thans onbevolkt. De vroegere bewoners, meest visschers, hebben zich over de naburige steden en dorpen verspreid. Vanwege hunne weinige zucht tot werkzaamheid heerschte er onder hen veelal armoede, welke niet zelden tot hongersnood oversloeg, als wanneer de Nederlandsche liefdadigheid- en nimmer tevergeefs- werd ingeroepen. In belang der Overijsselsche kust wordt het eiland nog onderhouden, welke onderhoud aan ons land veel geld kost. Ook vindt men er eenen vuurtoren, ten dienste der scheepvaart op de Zuiderzee.

De Zuiderzee was oudtijds slechts een klein meer, het meer Flevo geheten. Zij is waarschijnlijk in de 13 eeuw ontstaan.

Ik vind het leuk in die oude boeken te neuzen en steek er altijd wat van op. Maar zit ook met vragen. Bij 5: is dat per paard of lopend? Dat Nederland ooit ook Nederduitschland heeft geheten heb ik nooit geweten. En nu vinden we waarschijnlijk zeelucht weer zuiverder dan de lucht verder landinwaarts.

Ook niet geweten dat het Flevomeer er eerder was dan de Zuiderzee. Ik heb nog een aantal pagina’s ooit gekopieerd, dus wie weet komt er nog meer.

vuurklok

Op dit schilderij van Jacob Vrel ‘Vrouwtje bij de schouw’ (1654-1662) staat rechts voor de stoel een vuurklok. Omdat het een woord is dat ik nog niet kende ben ik het artikel in ‘Vind’ eens gaan lezen.

Een vuurklok is eigenlijk een mobiele brandbescherming die, als de bewoners naar bed gingen en het haardvuur nog niet uit was, over de gloeiende delen in het haardvuur geplaatst werd. Dat is een betere manier dan die ik ooit had: het duurde mij te lang voor het vuur doofde (ik had slaap en wilde naar bed) en ik gooide er een plons water over. Had ik beter niet kunnen doen, wat een troep gaf dat. Had ik toen maar een vuurklok gehad.

Omdat er vroeger veel huizen van hout of gedeeltelijk van hout waren kwamen er al vanaf de 12e eeuw vuurklokken in de huizen. Later werd het in verschillende steden verplicht er een in huis te hebben en de pottenbakkers werden er ware meesters in ze te draaien, versieren en bakken. Buiten Nederland komen de vuurklokken bijna niet voor. Waren ze eerst helemaal rond, vanaf 1530 krijgen ze ook een platte achterkant zoals op het schilderij te zien is. Vanaf die tijd krijgen de klokken ook steeds meer versieringen. Ze hadden luchtgaten waardoor het vuur niet uit ging maar bleef smeulen zodat het in de ochtend weer aangewakkerd kon worden en een oor om hem op te tillen. Met de komst van de kachel verdwenen de vuurklokken(of stolpen) langzaam uit de huizen.

Waarom het klok heet weet ik niet. Verwijst het misschien naar de brandklok die werd geluid als er brand was?

1 augustus

Wij zijn er zo aangewend: een meter bestaat uit 10 decimeter of 100 centimeter of 1000 millimeter. Een kilo is 1000 gram, een pond 500 gram en een ons 100 gram. En bijna overal waar wij boodschappen doen wordt er met dezelfde maten gemeten en worden dezelfde gewichten gebruikt. Dat is niet altijd zo geweest. Soms hadden steden hun eigen gewichten en maten en was het lastig voor handelaren en reizigers. Maar op 1 augustus 1793 werd de eerste meter wettelijk vastgelegd door de Franse Academie van Wetenschappen. Het zou het tienmiljoenste deel zijn van de afstand rond de aarde, langs de meridiaan van Parijs. Het was onder de regering van Napoleon en omdat wij toen deel uitmaakten van het Franse rijk moesten wij ook die maten gebruiken. Toen Napoleon verslagen werd en Willem I hier aan het bewind kwam werd het aanvankelijk terug gedraaid maar in 1816 kregen wij metrieke tiendelige maatstelsel dat nu nog altijd gebruikt wordt. Belangrijke dag dus geweest: 1 augustus 1793. Want hoe hadden we anders nu overal 1,5 m. afstand kunnen houden? Hoewel, het lukt niet iedereen zag ik in de krant en op het journaal.

Herodotus

Ik pak op gezette tijden het dikke boek dat Herodotos schreef in de vijfde eeuw voor Christus: ‘Historiën’. Hij zegt:’ Herodotos is mijn naam, ik kom uit Halikarnassos en maak hierbij het verslag wereldkundig van het onderzoek dat ik verricht om de herinnering aan het verleden levend te houden en de grootse, indrukwekkende prestaties van de Grieken en andere volkeren te vereeuwigen’.

Nou, dat vereeuwigen is duidelijk gelukt want zijn boek wordt nog steeds herdrukt. Veel dingen waar hij over schrijft heeft hij met eigen ogen gezien. Hij reisde door Griekenland, Anatolië, Opper-Egypte, Noord-Afrika, delen van het Midden-Oosten, de huidige Oekraine en de Krim en delen van West-Europa.

Maar hij ging ook af op de beschrijvingen van zeevaarders en andere reizigers. Hoewel zij soms meer hun fantasie gebruikten dan dat zij de feiten vertelden en mogelijk heeft hij zelf ook het een en ander mooier gemaakt dan het was. Maar dat maakt het lezen alleen maar leuker.

Over de krokodil schrijft hij onder andere:’ In de winter eet hij niets en houdt dat vier maanden vol…’s Nachts blijft het dier onafgebroken in de rivier, omdat het water dan warmer is dan de open lucht en de dauw…
…Een krokodil heeft ogen als een varken en zijn tanden zijn groot in vergelijking met zijn lijf, zeg maar gerust dat het slagtanden zijn…

Hij schrijft ook over een speciaal uitgekozen krokodil in Egypte in en om Thebe en het Moiris-meer: ‘Het dier is geresseerd en helemaal tam geworden, het draagt oorringen van glas of goud en sierbanden om de voorpoten, het krijgt alleen lekkere hapjes en offerkoeken te eten- kortom, het wordt zijn leven ang vertroeteld. Na zijn dood wordt het beest gebalsemd en in een gewijde kist begraven. Daarenetegen geloven inwoners van Olifantenstad en omgevingniets van die heiligheid en zij eten zelfs krokodillenvlees…

Dit is toch heerlijk om te lezen? Zo schrijft hij zijn hele boek vol over allerlei onderwerpen. Aanrader!

Zo moet Herodotus eruit hebben gezien.

1925

Een foto in 1925 genomen waarop mijn grootmoeder, mijn tante Nel en tante Geert staan, samen met mijn moeder die toen nog een peutertje was. Ik denk dat de foto in Amsterdam werd genomen want daar woonden ze toen.

In datzelfde jaar 1925 liet Mussolini door de koning het parlement ontbinden en gaat hij bij decreet regeren als regeringsleider en Duce van het fascisme.
In Duitsland verschijnt Mein Kampf door Hitler. Het begin van duistere tijden.
Er gebeuren ook onschuldiger dingen zoals de eerste televisiebeelden, opgenomen in Londen door ingenieur John Baird.
De opening van de eerste autosnelweg ter wereld in Itali
ë, de huidige A8 tussen Milaan en Varese. En ook in dit jaar wordt de eerste TT van Assen verreden en de 500cc-motoren haalden de snelheid van 90 km. per uur.

In Duitsland komt ook iets goeds op de markt: de eerste kleinbeeldcamera van Leica en wordt in Nederland de later beroemde fotograaf en cineast Ed van de Elsken geboren.

Wat zouden mijn oma en tantes van dat alles geweten hebben toen deze foto werd gemaakt? Ik weet het niet en zal het ook nooit meer weten.

Verder kijken »